1. پیشینه تحقیق

هر دو سوی این پژوهش (فتوّت و ذن ) بدان میزان ارجمند بوده است که محققانی را به تأمل و کندوکاو در ساحتهای گوناگون این دو وادی رهنمون شود. در باب آثاری که به هنر و هنرورزی در این دو آیین پرداخته باشند، اشاره به چند اثر ضروری مینماید، هر چند پیشتر باید خاطرنشان کنیم که هنر در ذن – همانگونه که به تفصیل بدان خواهیم پرداخت- به گونهای برجستهتر است و طبیعی است که آثار بیشتری را در این موضوع در ذن شاهد باشیم که به برخی از آنها اشاره میکنیم.
شاید نتوانیم اثری درباره آیین ذن پیدا کنیم که در باب هنر یا از یکی از هنرهای رایج در این آیین همچون: کمانگیری، گل آرایی، آیین چای، شمشیرزنی، نقّاشی و مانند آن سخنی نگفته باشد. ذن در هنر کمانگیری اثر اویگن هریگل کتابی است که از چند جهت قابل تأمل است: اول آنکه نویسنده، استادی آلمانی است که برای تدریس به دانشگاه توکیو رفته است. وی روح و جانش با فرهنگ شرقی بیگانه است و چگونگی تعامل او با این مقوله- که شش سال تن به تعالیم اساتید ذن میدهد- در نوع خود جالب و قابل بررسی است؛ دوم آنکه سختیهای پیمایش چنین مسیری را بهخوبی به نمایش میگذارد و سوم آنکه قدم به قدم خواننده طالب آشنایی با ذن را با خود همراه میکند و در پایان او را در تجربه «ندانستگی»[۱]خود شریک میگرداند. ذن در هنر گلآرایی اثر گوستی ل. هریگل – که با همسر خود، اویگن هریگل، در سفر بلند مدتش به ژاپن همراه است- کتاب دیگری است که باید به آن اشاره کنیم. این کتاب هم در نوع خود نمونهای ندارد و در نشان دادن مراتب سلوکی مورد نیاز در این هنر تا رسیدن به مقام استادی بسیار قابل استفاده است. «ذن و هنر نویسندگی» اثر ری برادبری نیز یکی از این پژوهشهاست که اگر چه در پیشانی خود از عنوان ذن بهره میجوید، اما در متن، ردّ پای ذن چندان مشهود نیست و نویسنده در مجموع میخواهد بگوید که هر که کاری درخور ارائه میکند، در حقیقت تعلیمات ذن را به کار بسته است، حتی اگر وی نام ذن را هم نشنیده باشد.[۲]
اثر ارجمند دیگری که در این مجال اشاره بدان بایسته مینماید، کتاب کوتاه اما نغز و پر مغز هنر و زیبایی شناسی در شرق آسیا زاییده قلم سنجیده نویس دکتر ریختهگران است که روح هنرورزی شرقی را به زیبایی در کالبد بیان به بند کشیده است. هنر ژاپن نوشته جوان استنلی بیکر با ترجمه نسترن پاشایی اثر دیگری است که باید بدان اشاره کرد. این کتاب علیرغم حجم قابل توجهش، میتوان گفت بیشتر بر سابقه و سیر تاریخی هنر در ژاپن تمرکز دارد و کمتر به هنر ذن پرداخته است.
در باب هنر در فتوّتنامهها هیچ اثر مستقلی که در اینباره مطلب قابل استفادهای داشته باشد، نیافتم. رساله دکتری دوست ارجمندم ، دکتر سید رضی موسوی گیلانی که با عنوان درآمدی بر روش شناسی هنر اسلامی چاپ شده نیز در خصوص ارتباط فتوّت و هنر نکاتی را متذکّر شده بود که بهره بسیاری از آن بردم. اثر محققانه دیگری از همین نویسنده با عنوان «جایگاه مراقبه و تمرکز در عرفان و هنر» در شماره بیست و هفتم ماهنامه رواق هنر و اندیشه، به چاپ رسیده که به نظر میرسد تا به حال کسی از این زاویه به هنر ننگریسته است. این مقاله اگر چه ناظر به عموم ادیان است نه خصوص ادیان شرقی، با این حال در این رساله از مطالب آن استفاده کردم.
در کتاب حکمت هنر و زیبایی در اسلام اثر ارزشمند دکتر پازوکی نیز نکاتی هر چند کوتاه، اما بسیار محوری و راهگشا در این باب آمده است و میتوان گفت اندیشه اصلی این رساله برآمده از همین سخنان است.
در باب سنجش این دو آیین به صورت کلی، آثاری قابل ذکرند که در این میان میتوان به خلق مدام در عرفان اسلامی و آیین بودایی ذن، اثر محقق گرانسنگ توشیهیکو ایزوتسو با ترجمه منصوره کاویانی- که از سال ۱۳۶۴ تا به حال چندین بار تجدید چاپ شده است- اشاره کرد. نوشته دیگر در این باب مقاله «درآمدی بر مطالعه مقایسهای عرفان اسلامی و ذن بودایی» اثر مژگان سخایی است که درسال۱۳۸۱ در شماره ۲۴ مجله قبسات به چاپ رسیده است .
اما در باب مقایسه هنر در این دو آیین، تا آنجا که پای پژوهش نویسنده این سطور نا داشت و تا آن میزان که تتبّع جا داشت ، اثری فراچنگ نیامد و این خود ضرورت چنین پژوهشی را دو چندان مینمود .

  1. پرسشهای تحقیق

پرسش اصلی
۳-۱٫ مشابهت آیین ذن بودایی با آیین فتوّت اسلامی در عرصه هنر و هنرورزی به چه میزان است؟
پرسشهای فرعی
۳-۲٫ تفاوت مفهومی هنر شرقی با هنر غربی چیست؟
۳-۳٫ نقاط محوری مشترکی که در هنر شرقی- علیرغم گستردگی جغرافیایی و آن- میتوان پیجویی کرد، کداماند؟
۳-۴٫ در سنّت شرقی (به ویژه در ذن و فتوّت) حصول هنر مرهون چه شرائطی است؟

  1. فرضیههای تحقیق

۱٫۴٫هنر در فتوّت اسلامی با هنر در ذن بودایی مشابهت چشمگیری دارد.
۲٫۴٫مفهوم هنر در شرق ، با دریافت امروزی غربی از آن بسیار متفاوت است.
۳٫۴٫ کارکردهای واقعی هنر امروزه به فراموشی سپرده شده است.
۴٫۴٫ هنر واقعی و اصیل، بدون پالایش درون حاصل نمیشود.

  1. روش تحقیق

در این رساله اطلاعات به صورت کتابخانهای جمع آوری شده و سپس به روش تحلیلی و مقایسهای دادهها پالایش شده است.
فصل اول: مقدمات و مفاهیم
پیش از ورود به مباحث اصلی این نوشتار، لازم است مطالبی را ب

منبع فایل کامل این پایان نامه این سایت pipaf.ir است

ه عنوان پیش درآمد بحث تبیین کنیم، اگر چه بسیاری از این مطالب با یک نگاه، فراتر از آناند که صرفاً پیش درآمد به حساب بیایند و خود به گونهای از اهداف این نوشتار محسوب میشوند و پاسخگوی برخی پرسشهای فرعی رسالهاند.
۱٫مفهوم هنر
واژه هنر در گذرگاه تاریخ علم و ادب و اخلاق، برهههای گونهگونی را به خود دیده است. این واژه در سنّت اسلامی- ایرانی مفهومی داشته که با باز شدن باب تعامل با فرهنگهای دیگر و لزوم معادل گذاری برای مفاهیم و اصطلاحات در عرصه ترجمه ، صبغه دیگری به خود گرفته و رنگ و بویی یکسره متفاوت یافته و از معنای اصیل و عمیق خود دور شده است. کاوش در چند و چون این تطوّر و رهیافتی به معنای دیروزین و امروزین این واژه، گذرگاه ناگزیر ورود به این نوشتار است.
در آغازین گامهای این جستار بر معنای لغوی و اصطلاحی هنر گذری میکنیم: هنر در لغت به معنای علم، معرفت، فضل و کمال است. این کلمه در واقع، به معنای آن درجه از کمال آدمی است که هوشیاری و فراست و فضل و دانش را در بردارد و نمود آن، صاحب هنر را برتر از دیگران مینماید.[۳]فرهنگ معین درباره هنر میگوید: «فضل، کار برجسته و نمایان، زیرکی، پیشه و صنعت، تقوا و پرهیزگاری.»[۴]
در معنای اصطلاحی هنر، اختلافات زیادی به چشم میخورد که نشان میدهد هنر به خاطر عمق، گستردگی و ظرافت خود، به راحتی در بند تعریف در نمیآید؛ تا کنون تعاریف زیادی از هنر از سوی صاحب‌نظران و اندیشمندان این حوزه ارائه شده است، امّا هنوز تعریف ثابت و مشخصّی که مورد توافق همگان باشد، به دست نیامده است. در یک نگاه کلی میتوان گفت برای تعریف هنر، چند مشکل وجود دارد. یکی اینکه توافق کلّی و مشخّصی در زمینه مصادیق هنری وجود ندارد؛ یعنی چه بسا اثری را گروهی نابترین اثر هنری بدانند، در حالی که گروه دیگری، آن را اصلاً هنر به‌شمار نیاورند و از سویی در صورت توافق بر سر مصداقها، باز مشکل، پیدا کردن مفهومی است که بر همه مصداقها دلالت کند. در مرحله بعدی، توصیف یا بیان این مفهوم مطرح است. در حقیقت، ما در تعریف هنر با هدف مشخّص و ثابتی روبهرو نیستیم. ما نمیدانیم چه چیز مشخصی را تعریف کنیم. به ‌هرحال، تعریف هنر به‌ نوع نگاه انسان به هستی و طبیعت و رمز و راز عالم و تلاش برای کشف و ابراز آن در قالبی زیبا بستگی تام دارد. تعریف هنر، هدف آن و انواع رفتارها و مصداقهای هنری به‌ همین مقوله وابسته است. به این دلیل است که نسبیت در تعریف هنر و قلمرو آن مطرح میشود و ما با تعاریف متفاوتی روبهرو میشویم. بسیاری هنر را نتیجه احساس و الهام می‌دانند و هر گونه رابطه آن را با عقل، مردود اعلام می‌کنند.
از نظر پیروان مکتب هنر برای هنر، تنها نباید به هنر از باب وسیله‌ای برای انتقال ارزش‌های اجتماعی نگاه کرد؛ چه بسا آثاری هنری‌ که هیچ ارزش‌ اجتماعی یا اخلاقی را تبلیغ نمی‌کنند و یا حتّی در مقابل ارزش‌های اجتماعی، به پا می‌خیزند و در عین حال، از نظر هنری، دارای ارزش و اعتبار قابل توجّهی هم هستند. ضمن اینکه ممکن است ارزش‌های اجتماعی از جامعه‌ای به جامعه دیگر، متفاوت باشند و چیزی که در یک اجتماع، ارزش پنداشته می‌شود، در اجتماعی دیگر، ضد ارزش نامیده شود.